VÌ SAO NGƯỜI NHẬT THƯỜNG TĂNG CA VỚI CƯỜNG ĐỘ CAO

28/06/2019

single-post

Nhật Bản nổi tiếng là đất nước khắt khe trong việc quản lý giờ làm việc của nhân viên, chẳng thế mà thói quen và tác phong làm việc đúng giờ của người Nhật đã hình thành vào tính cách của mỗi người. Đồng thời, vấn đề làm thêm giờ hay tăng ca đã và đang là một vấn đề được Xã hội Nhật Bản vô cùng quan tâm. Có thể nói, khi nói tới các doanh nghiệp Nhật Bản, các phương tiện truyền thông như báo chí đều hay nhắc đến hình ảnh người nhân viên làm việc tăng ca vô cùng vất vả.

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Theo Luật lao động Nhật Bản quy định thời gian làm việc một ngày là 8 tiếng, bắt đầu làm việc vào 8 giờ sáng và kết thúc vào 5 giờ chiều ( đã bao gồm 1 giờ nghỉ trưa) và làm từ thứ hai đến thứ sáu trong tuần. Tuy nhiên, người Nhật không chỉ làm việc trong khoảng thời gian hành chính đó, hầu như họ sẽ không ra về vào lúc 5 giờ chiều mà sẽ tiếp tục làm đến 7 hay 8 giờ tối có khi muộn hơn.

Nhật Bản đã có khoảng thời gian khủng hoảng và gây xôn xao dư luận từ những vụ người lao động tìm đến cái chết vì áp lực công việc quá lớn.

Theo kết quả công bố mới nhất về tình trạng chết vì việc (karoshi) ở Nhật, cứ 4 công ty Nhật thì có 1 công ty thừa nhận rằng nhân viên của họ làm việc thêm đến hơn 80 tiếng mỗi tháng.

Nguyên nhân

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc thời gian làm tăng ca ở Nhật Bản không thể giảm xuống, cụ thể như một số lí do sau:

1. Đặc điểm phân bố nhân sự

Có thể nói, nguyên nhân cơ bản nhất là cách làm việc độc đáo ở Nhật Bản. Trong quá trình vận hành công ty sẽ gặp phải những biến động đến từ sự thăng trầm của nền kinh tế hay gặp sự cạnh tranh của các công ty khác. Do các yếu tố trên mà khối lượng công việc của toàn công ty là hoàn toàn khác nhau trong từng thời kì.

Ở các công ty Mỹ, nhân sự trong công ty luôn được tái cấu trúc và tuyển dụng mới sau mỗi thời kì để bảo đảm có thể giải quyết được công việc một cách ổn định cũng như cắt giảm chi phí nhân sự khi cần thiết. Tuy nhiên ở Nhật, sự điều chỉnh của công ty để thích nghi với sự biến động của nền kinh tế đến từ thời gian lao động của nhân sự.

Do một đặc điểm cố hữu của các công ty Nhật đó là lao động trong thời gian dài, nhân viên làm việc cho công ty đến hết tuổi lao động khiến công ty Nhật không sa thải hay tái cấu trúc nhân sự. Ngược lại, thời gian làm việc của toàn công ty sẽ giảm xuống. Khi số lượng công việc tăng lên, thời gian lao động cũng sẽ tăng lên đồng thời nhân viên sẽ được thuyên chuyển qua các bộ phận cần nhân lực để xử lí công việc.

2. Làm việc thêm giờ như một yêu cầu của công việc

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Theo thống kê Thời gian lao động trung bình của một nhan viên năm 2016, thời gian làm việc thêm giờ của đàn ông và phụ nữ Nhật gấp đôi so với Mỹ. Điều này xảy ra do cách bố trí và tổ chức nhân sự có sự khác biệt lớn của Nhật đối với các nước phương Tây. Ngay cả hoàn thành một công việc, người lao động vẫn thường được cấp trên yêu cầu làm thêm 1 số công việc khác. Điều này khiến khối lượng công việc tăng lên kéo theo tăng ca là một điều tất yếu.

Thêm vào đó, các công ty Nhật rất chú trọng đến lòng trung thành và thời gian làm việc hơn thành tích và kết quả. Trong 1 nghiên cứu năm 2013 của Kato, Kawaguchiand Owan, khi được hỏi “ Đâu là yếu tố quan trọng nhất để tăng lương “, câu trả lời nhiều nhất là thời gian làm việc cũng như số năm làm việc. Chính yếu tố thời gian làm việc trong công ty đã tạo ra xu hướng các nhân viên cố gắng làm việc càng nhiều càng tốt để được đánh giá cao cũng như thăng tiến trong công ty.

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Theo một khảo sát của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, tổng số giờ làm việc thực tế hàng năm của chính người lao động Nhật Bản đã vượt quá 2000 giờ vào năm 1990, nhưng đã giảm xuống còn 1500 giờ vào năm 2016. Khi nhìn vào, tuy thời gian lao động thực đã giảm nhưng đó là do tỉ lệ người lao động không chính thức ( bán thời gian, làm việc theo ca ) trong cơ cấu lao động gia tăng. Còn với những nhân viên toàn thời gian nói chung trong 20 năm qua thời gian lao động thật vẫn ở mức 2000 giờ một năm.

3. Nội dung công việc không rõ ràng

Ở các nước phương Tây, khi tuyển dụng, công ty thuê người sau khi xác định rõ nội dung công việc và trách nhiệm cần làm.  "Công việc của bạn là ○○". Nói cách khác, đó là cho thêm nhân sự vào một công việc xác định. Điều này có lợi ích cho cả 2 phía là nhà tuyển dụng và người lao động. Về phía nhà tuyển dụng, họ có thể tuyển dụng chính xác nhân sự mình mong muốn với chuyên môn phù hợp với công việc cố định cũng như dễ dàng huấn luyện. Về phía người lao động, việc làm đúng công việc mình mong muốn giúp dễ dàng hòa nhập với công việc, có kiến thức để xử lí tốt công việc.

Mặt khác, khi tuyển dụng nhân sự, nội dung công việc phải làm thường không rõ ràng. Nói cách khác là thêm công việc vào người. Việc những người đang ở bộ phận kinh doanh đột nhiên chuyển sang bộ phận hành chính là điều bình thường. Những nhân viên không có kiến thức chuyên môn, chưa có kinh nghiệm làm việc ở một bộ phận khác sẽ tốn rất nhiều công sức và thời gian để hoàn thành công việc tại bộ phận mới. Điều này buộc nhân viên phải tăng thời gian làm việc để giải quyết công việc.

4. Thiếu nhân lực

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Bảng Nhu cầu tuyển dụng sinh viên mới ra trường của công ty Nhật 2019

Như bảng Nhu cầu tuyển dụng sinh viên mới ra trường của công ty Nhật 2019, ta dễ dàng nhận thấy số lượng sinh viên tốt nghiệp tại Nhật Bản đang không thể đáp ứng được nhu cầu tuyển dụng của các công ty tại đất nước này. Với sự gia tăng đến 12,2% nhu cầu tuyển dụng nhân lực so với năm 2018 nhưng trái lại số người ứng tuyển vào công ty lại giảm 5,3% so với năm trước đủ để minh chứng tình hình không mấy khả quan về nhân lực tại đây.

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Thông qua bảng Sự biến đổi về nhu cầu tuyển dụng sinh viên tốt nghiệp đại học trên, kể từ năm 1987 đến 2017, trong phần lớn thời gian nhu cầu tuyển dụng nhân lực trình độ cao luôn trong tình trạng thiếu hụt trầm trọng. Đỉnh điểm là giai đoạn 2007 - 2009 khi nhu cầu của doanh nghiệp đã cao đến hơn 200% so với khả năng cung ứng của Xã hội. Sự thiếu hụt nhân lực trầm trọng này đã đẩy khối lượng công việc mà một nhân viên trong công ty phải thực hiện tăng cao. Điều này kéo theo thời gian lao động cần thiết để hoàn thành công việc cũng kéo dài ra khiến nhân viên buộc lòng phải làm việc nhiều hơn 8 tiếng được qui định một ngày để hoàn thành công việc được giao.

5. Ý thức tập thể và quan hệ trên dưới

Dù công việc đã kết thúc nhưng do cấp trên vẫn chưa về nên nhân viên vẫn phải ở lại. Đối với người Nhật, do ý thức tập thể và ý thức về quan hệ trên dưới rất lớn nên người nhân viên cảm thấy có lỗi khi về trước. Đây được gọi là Tăng ca tập thể - 1 đặc trưng của nước Nhật. Trong các môi trường đánh nhân viên thông qua năng suất lao động và kết quả công việc, việc làm tăng ca không được đánh giá cao. Vì thế, ở những nước như Mỹ, lối suy nghĩ tăng ca = chuyên cần thường không tồn tại, ngược lại họ đánh giá cao việc hoàn tất công việc một cách nhanh chóng và trở về với gia đình. Trong một nghiên cứu của Yamamoto năm 2014, những người Nhật khi chuyển sang các nước châu Âu công tác, thời gian làm việc cố định nhưng công việc luôn được hoàn tất và thời gian làm việc ít hơn so với ở Nhật Bản. Đồng thời, thông qua phỏng vấn sâu, ông cũng xác định được các nước phương Tây không hề đánh giá cao làm quá giờ.

Tóm lại, việc làm tăng ca với cường độ cao mang trong mình những đặc trưng của người Nhật Bản về phong cách làm việc cũng như lối suy nghĩ. Tuy nhiên, chính điều này cũng gây ra căng thẳng, mệt mỏi, giảm hiệu suất lao động, … Đồng thời tạo ấn tượng Nhật Bản là nước có tỉ lệ tự sát do căng thẳng công việc cao trên thế giới. Để khắc phục tình hình trên. Để ngăn chặn tình trạng trên chính phủ Nhật Bản đã điều tra và đưa ra giải pháp để các công ty hạn chế giờ làm thêm của  nhân viên xuống dưới 50 giờ/ tháng. Nhiều tập đoàn lớn ở Nhật Bản đã đi đầu trong việc giải quyết vấn đề này. Toyota hiện nay đang hạn chế số giờ làm thêm của nhân viên xuống còn 360 giờ một năm (khoảng 30 giờ một tháng). Còn hãng Dentsu vừa đưa ra một bản "kế hoạch 8 điểm", bao gồm cả việc khuyến khích nghỉ ngơi và tắt đèn văn phòng vào lúc 22 giờ, nhằm mục đích cải thiện môi trường làm việc. Tất cả là vì đã có nhiều vụ tự tử do áp lực công việc xảy ra trong công ty.

Ảnh hưởng của tăng ca đối với đời sống con người Nhật Bản

Có thể nói, việc Nhật Bản vẫn duy trì phong cách làm việc với thời gian làm việc dài và tăng ca thường xuyên là do nhiều nguyên nhân từ phong cách làm việc đến văn hóa Nhật Bản. Vì vậy, cần phải có cái nhìn khách quan để đánh giá những mặt tích cực và tiêu cực của việc tăng ca đối với Xã hội Nhật Bản.

1. Năng suất lao động giảm

Mật độ lao động dày đặc đã gây ra nhiều vấn đề đến năng suất lao động của nhân viên. Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh khi làm việc trên 8 tiếng một ngày sẽ gây ra nhiều căng thẳng, mệt mỏi đến với cơ thể từ đó gây ảnh hưởng đến khả năng sáng tạo, trí tưởng tượng, khả năng ghi nhớ.rong số các nước G7 thì Nhật Bản là nước có năng suất lao động kém nhất, chỉ 45,5 so với 68,3 của Mỹ hay 67,5 của Pháp. Điều này là minh chứng sống động của việc thời gian lao động dài không tỉ lệ thuận với năng suất lao động.

người nhật tăng ca,cường độ lao động tại nhật,làm việc tại nhật,doanh nghiệp nhật,việc làm tiếng nhật,hajimari

Bảng năng suất lao động các nước G7 năm 2015

2. Ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động

Sẽ ra sao nếu lợi ích làm ra được từ việc làm thêm giờ, tăng ca không bù đắp nổi những nguy cơ tìm ẩn về sức khỏe của người lao động?

Theo một bài báo được xuất bản năm 2000 bởi Cục thống kê lao động (BLS): hơn 15 triệu nhân viên (16,8%) làm việc toàn thời gian và tính theo công được sắp xếp lao động luân phiên theo giờ với lịch trình thay đổi liên tục, phổ biến nhất là từ 2 giờ chiều đến nửa đêm. Kết quả ghi được từ nhiều nghiên cứu đã đưa ra một điểm tương đồng là nguy cơ mắc bệnh ở các nhân viên. Các bệnh thường gặp như:

Bệnh tiểu đường loại 2: Theo Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường, có tới 42% nhân viên có nguy cơ mắc bệnh này.

Kháng insulin: Người làm việc theo ca cũng có dấu hiệu suy giảm tác dụng sinh học của insulin.

Suy yếu chức năng não bộ: Một nghiên cứu vào tháng 11/2014 đã chỉ ra ảnh hưởng của bộ não khi làm việc ở thời gian khác.

Ung thư phổi: Đối với những người làm theo ca hơn 15 năm nguy cơ mắc bệnh ung thư phổi rất cao.

Rối loạn giấc ngủ, giảm chất lượng giấc ngủ, rối loạn chu kì ngủ - thức: Họ sẽ ngủ tùy tiện vào những khoảng thời gian bất kì khác nhau trong ngày. Điều này đồng nghĩa với việc cơ thể đã không còn thực sự đồng bộ với môi trường nữa.

Gián đoạn nhịp sinh học của cơ thể: Tổ chức Y tế Thế giới WHO năm 2007 đã chỉ ra hạn chế của làm việc theo giờ là gián đoạn nhịp sinh học của cơ thể.

3. Ảnh hưởng đến cuộc sống gia đình

Việc tăng ca dài ngày tuy giúp gia đình có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống nhưng lại ẩn chứa nhiều nguy cơ rạn nứt gia đình. Đặc biệt trong Xã hội Nhật khi tỉ lệ người già chiếm đến 28.1% đặt ra yêu cầu lớn cần có người chăm sóc, tâm sự lúc tuổi già. Tuy nhiên, với công việc dày đặt và thời gian tăng ca liên tục của những người con tại thành phố khiến thời gian chăm sóc cho cha mẹ già ở quê ngày càng trở nên hiếm hoi. Điều này gây ra tình trạng cô đơn tuổi già, nhiều người còn cố tình phạm tội để được vào nhà tù để được chăm sóc. Không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống gia đình khi không còn thời gian quây quần gia đình, chăm lo cha mẹ và con cái, sự căng thẳng công việc dễ làm các gia đình rơi vào tình trạng chiến tranh lạnh, thậm chí li hôn.

4. Làm trầm trọng tình hình già hóa dân số

Trong một cuộc sống xô bồ, tăng ca triền miên, những người trẻ ở Nhật hiện nay rất ngại việc kết hôn vì không thể đảm bảo một đời sống gia đình hạnh phúc. Điều này kéo theo tỉ lệ sinh của Nhật đã giảm xuống từ 3% năm 1955 xuống 1,14% năm 2017. Người già gia tăng đòi hỏi các chi phí về chăm sóc sức khỏe, phúc lợi Xã hội gia tăng. Tuy nhiên, do tăng ca kéo theo đó là tỉ lệ sinh giảm dẫn đến thiếu lao động, buộc người lao động phải làm việc nhiều hơn và phải tiếp tục tăng ca trong khi bài toán về gia tăng dân số trẻ trong tuổi lao động không có cách giải quyết. Nếu không nhanh chóng có biện pháp khắc phục tình trạng này thì tình hình dân số già của Nhật sẽ càng trở nên nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của quốc gia đứng thứ 3 Thế giới về GDP như hiện nay.

Dịch: Phạm Ngân

Tài liệu tổng hợp từ nhiều nguồn